CHUYÊN MỤC KHÁC
BẾP LỬA NHÀ SÀN - NÉT SINH HOẠT VĂN HÓA ĐỘC ĐÁO TRONG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI BRU - VÂN KIỀU VÀ TÀ ÔI Ở QUẢNG TRỊ

Cập nhật ngày: 4/19/2021 3:57:05 PM

Hai tộc người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi là những cư dân bản địa cư trú lâu đời trên dãy Trường Sơn thuộc vùng đất miền tây các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Ở Quảng Trị, họ sống tập trung ở vùng rừng núi dọc theo dãy Trường Sơn hùng vỹ thuộc địa bàn hai huyện Hướng Hóa và Đakrông. Dân số của hai tộc người này chỉ chiếm chưa đầy 10% trong tổng dân số toàn tỉnh. Các dân tộc thiểu số Quảng Trị sống phân tán và biệt lập, cư trú phân tán rải rác thành các điểm tụ cư, sống cách xa nhau. Từng dân tộc ở một mức độ nào đó đã hình thành những khu vực cư trú riêng biệt. Nhà ở của người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi được xây dựng theo kiểu nhà sàn. Trong đó, nhà của người Bru - Vân Kiều thường là nhà sàn có quy mô vừa đủ sống cho từng hộ gia đình hạt nhân, đối với người Tà Ôi thường xây dựng nhà ở theo kiểu nhà dài. Mỗi dòng họ sống trong một hay nhiều ngôi nhà dài ấy.

Do đời sống gắn với rừng, với núi, nên hoạt động kinh tế chủ đạo của đồng bào người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi ở Quảng Trị là kinh tế nương rẫy. Bên cạnh trồng trọt thì săn bắt thú rừng bằng bẫy, lưới, cung, nỏ, giáo, mác… và đánh bắt các loại cá, tôm, cua ở sông suối bằng các dụng cụ thô sơ là một hoạt động bổ sung nguồn lương thực cần thiết trong đời sống.

Cũng như nhiều cộng đồng cư trú trên dãy Trường Sơn, hai tộc người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi trong quá trình tồn tại và phát triển, sự thích nghi với môi trường sống đã tạo nên nhiều giá trị đặc trưng trong văn hóa, đảm bảo đời sống mà tiêu biểu là phong tục và tập quán trong sử dụng bếp lửa. Chính vì thế mà bếp lửa đã trở thành không gian rất quan trọng, nơi phát huy được nhiều giá trị nhất trong đời sống vật chất cũng như tinh thần của người dân nơi đây. Bếp lửa không chỉ dùng để nấu ăn mà xung quanh không gian bếp lửa còn chứa đựng nhiều nét sinh hoạt văn hóa, những phong tục tập quán, tín ngưỡng độc đáo, và cũng chính từ bếp lửa đó, những giá trị văn hóa truyền thống, những câu chuyện mang đậm tính chất sử thi cháy mãi với thời gian.

Từ bao đời nay, trong quan niệm của các dân tộc nói chung, người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi ở miền tây tỉnh Quảng Trị nói riêng, nếu coi nước là nguồn sống thì lửa là sức mạnh duy trì nguồn sống đó, lửa rất quan trọng, là cội nguồn của sự hủy diệt và tái sinh. Chính vì vậy, bếp lửa nhà sàn đã trở nên gần gũi thân quen và đi vào tâm thức của đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi ở miền tây tỉnh Quảng Trị. Bếp lửa như một vị thần ban chiếu hạnh phúc, niềm tin, sức mạnh cho họ vượt qua mọi khó khăn, gian khổ, chiến thắng cái ác hướng đến cái thiện. Bếp lửa đã gắn bó sâu đậm với cuộc sống của dân bản, tạo nên nét văn hóa vô cùng độc đáo của đồng bào nơi đây. Vì thế, người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi ít khi để bếp lửa tắt, nếu không đun nấu thì sẽ ủ than dưới lớp tro, khi cần chỉ thổi là bùng lên ngọn lửa, và như vậy, bếp luôn có hơi ấm, hơi ấm của than hồng, hơi ấm của tình người.

Không gian bếp lửa của người Bru - Vân Kiều bản Tà Rùng, xã Húc (Ảnh Ngọc Thiệp)

Trong mỗi gia đình, bếp lửa có một vị trí và vai trò hết sức quan trọng. Từ xa xưa, xuất phát từ những yêu cầu của điều kiện sinh sống nơi núi rừng hiểm trở, sự tồn tại độc lập giữa thiên nhiên hoang dã đầy muôn vàn thách thức, cũng như do cuộc sống tự cung tự cấp còn gặp vô vàn khó khăn, nên vị trí của lửa quan trọng hơn bao giờ hết.

Bếp lửa với vai trò là nơi nấu nướng thức ăn, phục vụ cuộc sống hàng ngày. Với nguồn lương thực, thực phẩm sau khi săn bắt, hái lượm về họ sử dụng hai phương pháp làm chín chủ yếu đó là nấu và nướng. Mọi thức ăn sau khi đem về đều cho lên bếp. Để phục vụ bữa ăn hàng ngày thì lương thực, thực phẩm được cho vào nồi để nấu chín hoặc nướng trực tiếp trên bếp lửa. Bếp lửa còn có tác dụng sấy khô nông lâm sản, áo quần bị ướt trong quá trình băng rừng, lội suối. Than hồng, tro nóng cũng là nguồn nhiệt tốt nhất để nướng ngô, khoai, sắn… Trên bếp, người ta gác một tấm liếp làm gác bếp, đây là nơi cất giữ thực phẩm để dành. Một xâu thịt rừng, một xâu cá chuẩn bị nướng, sau đó mới hun khói trên giàn bếp tạo nên vị thơm ngon rất đặc biệt. Lúa ngô sau khi gặt hái về cũng được đồng bào treo quanh bếp để dùng dần. Khi đan lát xong các vật dụng như gùi, tì lẹt, a chói… người ta cũng thường treo hoặc đặt trên giàn bếp cho có màu cánh gián, làm bền, chắc và đẹp sản phẩm.

Bếp lửa với vai trò là nơi hội tụ của các thành viên trong gia đình cũng như những người khách gần xa đến chơi. Ngoài chức năng là nơi nấu thức ăn, nước uống… cho cả gia đình, bếp lửa còn có vai trò là nơi giữ lửa cho mỗi nhà, là không gian sinh hoạt của cả gia đình. Bếp lửa là một không gian gần gũi, ấm áp và luôn gắn chặt với đời sống sinh hoạt rất riêng của đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi ở miền tây Quảng Trị.

Thiếu nữ Vân Kiều nấu cơm bên bếp lửa (Ảnh Yến Thọ)

Bếp lửa với vai trò là nơi cung cấp ánh sáng cho mỗi gia đình. Bếp lửa thường được bố trí ở những vị trí thích hợp nhất nhằm đảm bảo ánh sáng và hơi ấm tỏa đều khắp trong nhà. Trong đêm tối, bếp lửa như những ngọn đèn lớn soi sáng khắp các gian nhà. Ngôi nhà bừng sáng mỗi khi ngọn lửa bếp bùng cháy. Ban đêm, các công việc của các thành viên trong gia đình đều quây quần bên bếp lửa hồng từ việc may vá, đan lát cho đến việc tỉa ngô, nấu nướng…, ánh sáng của bếp lửa trong đêm như là một tín hiệu báo cho bản làng cũng như khách qua đường biết được gia chủ đang ở nhà hoặc định hướng để mọi người tìm lối về....

Bếp lửa với vai trò là nơi sưởi ấm cho các thành viên trong gia đình cũng như cho những vị khách đến thăm chơi. Hơi ấm từ bếp lửa giúp xua tan giá lạnh về mùa đông, cái se lạnh của đêm hè miền núi cao mang lại hơi ấm cho mọi người. Những ngày trời mưa phùn hoặc gió bấc, hơi nóng của bếp lửa giúp hong khô mái tranh ẩm ướt và các vật liệu khác để giữ cho ngôi nhà được khô ráo. Mỗi buổi chiều tà, những làn khói mỏng bay lên từ các nóc nhà sàn, hòa tan vào sương núi tạo nên bức tranh quê tuyệt đẹp, là hình ảnh in đậm trong ký ức và gợi nhớ quê hương cho những người con của bản làng khi phải rời xa những dãy núi, quả đồi.

Không gian bếp lửa còn là nơi sinh hoạt chung của mọi thành viên trong gia đình. Khi có khách cũng như lúc bình thường, mọi người ngồi quây quần bên bếp lửa trò chuyện, uống nước, đan lát, thêu thùa, may vá, thậm chí còn là nơi học bài, đọc sách của con trẻ… Bếp lửa cũng chính là nơi ông bà, cha mẹ kể lại những câu chuyện cổ tích, trao truyền những kinh nghiệm quý báu trong lao động sản xuất, răn dạy đạo lý làm người cho cháu con. Bếp lửa cũng chứng kiến sự bày tỏ lòng biết ơn, kính trọng và phụng dưỡng mẹ cha, ông bà của con cháu. Bên bếp lửa, các thành viên trong gia đình được sống trong tình thương yêu, sự chăm sóc lẫn nhau. Sau một ngày lao động vất vả dưới cánh đồng, trên nương rẫy, khi được ngồi trò chuyện với những người thân, nhìn bếp lửa bập bùng, nghe tiếng cười của con trẻ khiến mọi nhọc nhằn đều tan biến.

Ngoài ra, trong những dịp lễ hội của bản làng như lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả cho những người khuất núi…, đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi thường tổ chức trước một khu đất trung tâm của bản hay khu vực nhà chung và ở giữa luôn luôn có một bếp lửa lớn cháy sáng cả một vùng. Bếp lửa này là nơi con em trong làng tụ tập về đây cùng nhau ăn uống, nhảy múa trong tiếng chiêng, tiếng trống, tạo nên không khí đầm ấm vui tươi, báo hiệu những điều tốt đẹp sẽ đến với bản làng trong những ngày tới.

Sinh hoạt văn hóa quanh bếp lửa trong ngôi nhà sàn của đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi rất phong phú. Có thể nói, bếp lửa nhà sàn gắn liền với cuộc đời của mỗi con người từ lúc sinh ra đến khi từ giã cõi đời, lúc đông vui náo nhiệt cũng như khi cô đơn lạnh lẽo, lúc khỏe mạnh cũng như khi ốm đau… Và điều đó, từ nghìn xưa đến nay, bếp lửa nhà sàn đã trở thành một phần không thể thiếu trong kiến trúc ngôi nhà sàn cũng như trong đời sống văn hóa của người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi.

Ngày nay, trong công cuộc đổi mới của đất nước, nhiều chính sách của Nhà nước đối với đồng bào dân tộc và miền núi có nhiều ưu đãi, nhờ đó mà các bản làng của người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi ở Quảng Trị đã có nhiều thay đổi như điện lưới quốc gia đã đến với những vùng xa sôi hẻo lánh, giao thông thuận lợi, sóng truyền hình, điện thoại và cả mạng xã hội… đến hầu hết mọi nhà. Sinh hoạt bên bếp lửa cũng có những thay đổi tiến bộ hơn, nhưng không gian văn hóa bếp lửa vẫn được đồng bào lưu giữ, sinh hoạt văn hóa tiếp tục được giữ gìn và phát huy. Bếp lửa nhà sàn vẫn luôn mang đậm bản sắc văn hóa của đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, không gian bếp lửa nhà sàn vẫn giữ nguyên nét văn hóa độc đáo và có sức sống mãnh liệt như bản thân nó./.

                                                                                                                                                                                                                                                                          Hoàng Ngọc Thiệp

XEM THÊM VỀ CHUYÊN MỤC KHÁC
TRANG SỨC TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI BRU - VÂN KIỀU VÀ TÀ ÔI Ở QUẢNG TRỊ Tết Đoan Ngọ qua tài liệu mộc bản triều Nguyễn